Özel gereksinimi olan bireyler, normaller den farklı olarak öğrenme davranışları sergileyen, bilişsel, duyuşsal, bedensel, duygusal ve iletişimsel açıdan farklılık gösteren bireylerdir. Özel eğitim gereksinimi olan bireyler deyince hemen aklımıza, zihinsel yetersizliği, öğrenme güçlüğü, duygu-davranış bozukluğu olan bireyler gelmektedir. Ancak üstün zekâlı bireyler de öğrenme biçimleri, gelişimleri, bilişsel, duyuşsal özellikleri nedeniyle özel gereksinimi olan bireyler grubuna girmektedirler.

Özel gereksinimi olan bireylere verilen eğitime ise özel eğitim adı verilir. Özel eğitimin birçok farklı tanımı vardır. Özel eğitim; “Özel gereksinimi olan bireylerin bağımsız yaşama olasılığını en üst düzeye çıkarmayı hedefleyen bireysel olarak planlanan, sistematik olarak uygulanan ve dikkatli bir biçimde değerlendirilen öğretim hizmetlerinin bütünüdür“, bu tanıma göre üstün zekâlı bireyler de özel gereksinimi olan bireyler olmaları nedeniyle özel eğitim hizmeti almaları gereken grubun içerisinde yer almaktadır (MEB, Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, 2015). En son yapılan yasal düzenleme ile üstün zekâlı öğrencilere (bakanlık özel yetenekli demektedir), destek eğitim odalarında özel eğitim almaları hakları verilmiştir. Özel eğitim hizmetleri yönetmeliğinde destek eğitim odasının açılması konusunda “üstün yetenekli birey” de eklenmiştir. “Okul ve kurumlarda, yetersizliği olmayan akranlarıyla birlikte aynı sınıfta eğitimlerine devam eden özel eğitime ihtiyacı olan öğrenciler ile üstün yetenekli öğrenciler için özel araç-gereçler ile eğitim materyalleri sağlanarak özel eğitim desteği verilmesi amacıyla destek eğitim odası açılır.”

Fotoğraf – 1 Destek Eğitim Odası

Destek eğitim odalarındaki eğitimler, özel gereksinimi olan bireylere yönelik hazırlanan Bireyselleştirilmiş Eğitim Programları (BEP) doğrultusunda yapılır. BEP nedir?, yine bakanlığın ilgili mevzuatı çerçevesinde bakılacak olursa, “Özel eğitim gerektiren birey için geliştirilen ve ailesi tarafından onaylanan bireyselleştirilmiş eğitim programı; bireyin, ailenin, öğretmenin gereksinimleri doğrultusunda hazırlanan ve hedeflenen amaçlarda verilecek destek eğitim hizmetlerini içeren özel eğitim programıdır” şeklinde tanımlanabilir (MEB, Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, 2015).

Üstün/özel yetenekli çocukları için BEP hazırlamasında, diğer özel eğitim gereksinimi olan bireylere bazı farklılıklara göze çarpmaktadır.

Öğrencilerin hazır bulunuşluklarının belirlenmesinde özel eğitimde bilinen “Kaba Değerlendirme Formu” kullanılabilir. Özel gereksinimi olan öğrencinin kendi yaş grubu ya da sınıf düzeyindeki derslerinin kazanımları bu forma eklenir. Yapılacak yoklama oturumları ile öğrenci de bulunan kazanımlar belirlenir. Öğrencide eksik olan kazanımlara uygun olarak Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) hazırlanır. Üstün zekâlı öğrencilerde ise hazır bulunuşluk düzeyi mevcut sınıf düzeyinin genelde üstünde olacaktır. Bu yüzden öğrencilere “Düzey üstü Test” (Off-level Test ya da Above-level Test) yapılır. Bu test 2-3 sınıf üstü kazanımları içeren bir testtir. Üstün zekâlı öğrencinin hazır bulunuşluk düzeyinin belirlenmesinde bu tür testlerin tercih edilmesi daha uygundur. Hazır bulunuşluk düzeyi belirlenerek üstün/özel yetenekli çocuğun herhangi bir sınıf düzeyinde herhangi bir ders ve ünitede ne düzeyde olduğu belirlenir. Bu belirleme üstün yetenekli çocukla bir sene içerisinde hangi düzeye gelinmesi konusunda eğitimciye fikir verecektir.

Diğer hususlar ise özel eğitim gereksinimi olan bireyler için BEP hazırlarken ailesi, ev ortamı gibi unsurlara dikkat edilmesi gerekmekteydi. Benzer şekilde üstün yetenekli öğrencinin de yakın akrabaları, çevresi gibi imkanların çocuğun gelişim alanlarının desteklenmesinde önemli olduğuna dikkat edilmelidir. Bunları her biri BEP planı içerisine alınmalıdır. Yasal olarak üstün yetenekli çocuklar için de BEP hazırlanması zorunludur. RAM’larda tanı konmuş üstün zekalı çocuk için her öğretmen BEP hazırlamalıdır. BEP’in hazırlanması konusundaki yasal ilkeler ve zorunluluk ilgili yönetmeliklerde belirtilmelidir.

BEP Birim; Birim Başkanı(Birim Başkanı Okul Müdürü yada görevlendireceği Müdür Yardımcısıdır), Özel Eğitim Gerektiren Birey, Aile, Öğretmenler, Rehber Öğretmen-Psikolojik Danışman, RAM Temsilcisi (Varsa ), Gezerek Özel Eğitim Görevi Verilen Öğretmen (Varsa) bu kişilerden oluşur. Bu kişiler yıl başı BEP hazırlama toplantısı yapmaları gerekmektedir. Üstün zekalı çocuk için BEP dosyası tutulur ve bu dosya öğrencinin naklinde gittiği okula gider.

Yönetmeliğini ilgili maddesi;

Bireyselleştirilmiş eğitim programı

MADDE 20 – (1) Özel eğitim ihtiyacı olan bireyler için takip edecekleri eğitim programı temel alınarak BEP hazırlanması esastır. Bu programda;

a) Eğitim planında yer alan yıllık amaçlara ve kısa dönemli amaçlara,

b) Sunulacak destek eğitim hizmetinin türüne, süresine ve hizmetin kimler tarafından nasıl sağlanacağına,

c) Öğretim ve değerlendirmede kullanılacak yöntem ve teknikler ile öğretim materyallerine,

ç) Eğitim ortamına ilişkin düzenlemelere,

d) Davranış problemlerini önlemeye ya da azaltmaya yönelik tedbirler ile olumlu davranış kazandırmaya yönelik uygulanacak yöntem ve tekniklere,

e) Öğrencinin kişisel bilgilerine,

yer verilir.

demektedir. Detaylı okuma için kaynaklar kısmında yönetmeliğin linki verilmiştir. Üstün/özel yetenekli çocukların özel eğitim gereksinimi olan bireyler olduğunu kesinlikle akıldan çıkarmamız gerekmektedir. Bu yüzden ilgili yönetmelik hükümleri gereğince BEP hazırlanması da yasal bir zorunluluk olarak görülmektedir. Ancak, üstün/özel yeteneklilik tanısının RAM tarafından konulmuş olmasına dikkat etmememiz gerekmektedir. Özel danışmanlık şirketleri, hastaneler gibi kurumların raporları ya da testleri “Özel Yetenekli Birey” tanısının konmasında geçerli değildir. Yine yönetmelikte ayrıntıları detaylı olarak verilmekte olup, tanılama süreçlerinde okul rehberlik birimleri aracılığı ile RAM’lar tanı konmaktadır.

Üstün/Özel yetenekli çocuk için BEP’in hazırlanması kadar uygulanması ve değerlendirilmesi de gerekmektedir. Bu noktada öğretmenler, aile, rehberlik birimi işbirliği halinde hareket etmelidir. Üstün yetenekli öğrencilerin gelişim alanlarındaki ihtiyaçlarını karşılamayı amaçlayan bu programların etkili ve etkin şekilde yapılması gerekmektedir. Üstün yetenekli çocukların bireysel eğitimlerinin desteklenmesi için hazırladığım, Üstün Zekalılar İçin Farklılaştırılmış Öğretim Müfredat Farklılaştırma Modelleri kitabı alandaki eğitimci ve ailelere yönelik başucu kitap niteliğindedir.

Şimdi eğitimci ve aileler için dolu ve boş form şeklinde BEP örneğini linkte sunuyorum. Bunun yanında üstün yetenekli öğrenciler için nasıl etkinlik hazırlanacağı ile ilgili detayları ise “Üstün yetenekliler üniversite köprüsü eğitim programı (ÜYÜKEP) modeli” kitabımda ele aldım. Bununla ilgili detaylı bir yazıyı yine siz aile ve eğitimciler için örnekleriyle birlikte ele alacağım. Üstün/özel yetenekli çocuklarımızın gelişimlerini en iyi şekilde sağlamak için eğitimci ve ailelere başarılar diliyorum.

Ütün Zekalı Öğrenciler İçin BEP Örneklerine Bakmak İçin Tıklayınız

Kaynaklar

  • Tortop, H.S. (2018). Üstün zekalılar eğitiminde farklılaştırılmış öğretim müfredat farklılaştırma modelleri. İstanbul: Genç Bilge.
  • Tortop, H.S. (2015b). Üstün Yetenekliler Üniversite Köprüsü Eğitim Programı ÜYÜKEP Modeli. Düzce: Genç Bilge Yayıncılık.
  • MEB Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/07/20180707-8.htm